De tabaksindustrie vraagt bescherming tegen zichzelf

Afgelopen maart kwam een jury in Los Angeles tot een historische uitspraak: zij hield Meta en Google aansprakelijk voor de socialmediaverslaving van een vrouw. De rechter wees een schadevergoeding van in totaal zes miljoen dollar toe, waarvan drie miljoen als compensatie voor het aangedane leed en drie miljoen punitieve schadevergoeding (bedoeld om de gedaagde te bestraffen), omdat de jury vond dat beide bedrijven met kwade opzet hadden gehandeld. Meta was verantwoordelijk voor zeventig procent van de schade, Google voor dertig procent.[1] Het is de eerste keer dat een jury in de Verenigde Staten dit soort schadevergoeding aan een individuele gebruiker toewees in een aansprakelijkheidsprocedure tegen een socialmediabedrijf. Hoe maakt social media ons verslaafd? Dat socialmediaverslaving bestaat, wordt inmiddels breed erkend. Platforms zijn gebouwd om gebruikers zo lang mogelijk aan het scherm te houden: oneindige scroll, notificaties, likes: allemaal ontwerpprikkels en algoritmische aanbevelingen die voortdurend inspelen op menselijke neigingen. Onderzoek van Bits of Freedom, gepubliceerd in maart 2026 en gefinancierd door het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, bracht die mechanismen in kaart. De onderzoekers identificeerden negentien specifieke designtypes die online verslaving faciliteren, waaronder endless scroll, gamification, sociale druk en tijdelijke content.[2] Bits of Freedom concludeerde dat dit geen toevallige bijeffecten zijn, maar stuk voor stuk bewuste keuzes van deze socialmediaplatformen. Alles is ingericht met maar één doel: verslaving. Socialmediaverslaving wordt in Nederland nog niet als psychische aandoening erkend.[3] Dat maakt het fenomeen niet minder echt. Dat social media schade kan aanrichten, is in Nederland in ieder geval al wel zichtbaar. Uit het Nationale Social Media Onderzoek 2026 van Newcom, uitgevoerd onder meer dan zesduizend respondenten, blijkt dat 2,6 miljoen Nederlanders zich door social media minder gelukkig voelen. 5,5 miljoen proberen hun gebruik te verminderen. Newcom ziet een duidelijke samenhang: intensiever gebruik gaat samen met lager fysiek en mentaal welzijn én een grotere zorgvraag.[4] Is er ook in Nederland juridisch iets te doen tegen deze platformen? De Amerikaanse uitspraak heeft geen directe werking in Nederland. Maar ze illustreert iets wat ook hier juridisch relevant zal worden: dat platforms verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor de schade die hun producten aanrichten. In Europa bestaat een juridische basis voor aansprakelijkheid. Sinds 17 februari 2024 is de Digital Services Act (DSA) van kracht. Deze verordening verplicht grote platforms om de risico’s van hun eigen algoritmes in kaart te brengen en te beperken. De AI Act, waarvan veel regels op 2 augustus 2026 in werking treden, legt daarnaast verplichtingen op aan systemen die content genereren of aanbevelen. Ook van de aankomende Europese Digital Fairness Act wordt in dit kader verdere regulering verwacht. Bits of Freedom stelt voor dat deze verordening verslavend ontwerp expliciet moet reguleren, met de nadruk op autonomie en consent als uitgangspunt. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de mogelijkheid voor gebruikers om verslavende functies uit te zetten. De eerste resultaten van deze wetgeving zijn al zichtbaar. Op 6 februari 2026 stelde de Europese Commissie voorlopig vast dat TikTok met zijn verslavende ontwerp mogelijk de DSA schendt. Daarbij noemt de Commissie precies de mechanismen die in het publieke debat

Je hebt gekozen voor de Ballerine omdat je denkt dat je daardoor beschermd bent. Maar dan gebeurt het: je wordt ongewenst zwanger. Of de spiraal zit vast in je baarmoeder en kan niet gemakkelijk worden verwijderd. Je moet een pijnlijke operatie ondergaan met alle gevolgen van dien. Vrouwen melden zich bij ons met deze problemen. En zij stellen dezelfde vragen: waarom ben ik niet gewaarschuwd? Had dit voorkomen kunnen worden? Wie is verantwoordelijk? In deze blog geven we antwoord op die vragen. We kijken naar de regelgeving rondom de aansprakelijkheid van de producent en wat juridisch mogelijk is. Wanneer spreken we van productaansprakelijkheid? De wet bepaalt dat een producent aansprakelijk is voor schade die door een gebrekkig product is veroorzaakt. Het slachtoffer hoeft daarbij niet eerst te bewijzen dat de producent onzorgvuldig heeft gehandeld. Op de producent rust een ‘risicoaansprakelijkheid’. Bij productaansprakelijkheid draait het er dus om of een product gebrekkig is en of het de veiligheid bood die men daarvan mag verwachten. Daarbij telt mee hoe het product is gepresenteerd, hoe het normaal gesproken wordt gebruikt en wat op dat moment bekend was over de veiligheid. Op papier klinkt dat eenvoudig, maar in de praktijk is het bij medische hulpmiddelen vaak ingewikkelder.  Er zijn rapporten van deskundigen nodig – bijvoorbeeld van een gynaecoloog – om te bewijzen dat een product niet veilig was. Het verschil tussen een medisch hulpmiddel en een geneesmiddel Het maakt verschil wat voor soort hulpmiddel is gebruikt. Voor de Ballerine gelden andere regels dan voor bijvoorbeeld een hormoonspiraal. Een hormoonspiraal (zoals de Mirena) wordt gekwalificeerd als een geneesmiddel, maar een koperspiraal (zoals de Ballerine) als een medisch hulpmiddel. De toelatingseisen voor medische hulpmiddelen zijn structureel anders dan die voor geneesmiddelen, en op meerdere punten minder zwaar. Voor beide groepen geldt een ander systeem van markttoelating, bewijsvoering, toezichtsstructuur en pre-marktcontrole. Een belangrijk verschil is dat voor medische hulpmiddelen geen centrale publieke pre-marktcontrole bestaat. Een overheidsorgaan toetst niet inhoudelijk vóór markttoelating: die rol is gedelegeerd aan private partijen. Bij geneesmiddelen vindt wél een inhoudelijke beoordeling plaats door een overheidsinstantie vóór markttoelating en is een handelsvergunning vereist. De producent van een hormoonspiraal moet via klinische trials aantonen dat het middel veilig én werkzaam is, met een hogere bewijsstandaard. De producent van een koperspiraal kan volstaan met een klinische evaluatie op basis van bestaand bewijs. Ook het toezicht op de bijwerkingen is anders; voor de hormoonspiraal gelden strengere farmacovigilantie­verplichtingen dan voor de koperspiraal. Het hormoonspiraal/koperspiraal-onderscheid laat zien dat gelijk uitziende producten met gelijk gebruik onder verschillende productveiligheidregimes vallen. Informatie die niet wordt gedeeld Medische hulpmiddelen kunnen zich na introductie op de markt anders gedragen dan verwacht. Nieuwe meldingen van gebruikers en artsen kunnen wijzen op complicaties, bijwerkingen of praktische problemen die initieel niet waren voorzien. Bij de Ballerine werd op een gegeven moment duidelijk dat er (i) meer zwangerschappen werden gemeld dan voorzien en dat (ii) er vaak moeilijkheden bestonden bij verwijdering van de spiraal, omdat deze vast zat in de baarmoeder. Deze informatie is niet gedeeld met de